Chin Prie Ka-sang Penja Lam Lawi thai naira

Za Peng Lian

Penja Lam Lawi thai naira

Penja lam lawi thai naira napie nai ly university ha harie y cha patiu pie nai sara/saranuchie, research pany ai nai athosa nai keungchie hawi ka-sang penja amtiu nai kjeaungtabie neampacho neampachy bawibawi ih kavui ngai parai nai lawi thai naira ne. Huni khyh chang y penja lam lawithai naira napie nai ly penja lam kalup sa nai ami py ne sy ngai ai avo nai lawi thai naira harie ne. Hunai deaungkho y penja lam lawithai naira napie nai ra y cha patiu nai molam lawi thai naira, pany ai nai athosa nai molam y lawithai naira hawi cha amtiu ai nai molam y lawi thai naira napie naichie abawi nai ne. 

Penja lam lawithai naira napie nai ly khaileaung pire meingtym tleihrie y awm nai ami py ne sy nga ai avo nai nga thai naira harie ne. Khumi ih nga thai naira (human rights) ne nai deaungkho y penja lam lawithai naira napie nail y penja amtiu naichie nga ai avo nai lawi thai naira py ne. Penja lam lawi thai naira y abawi naichie ly: lawira hawi cha patiu nga nai, lawira hawi kangtha leaungsai chie pany ai nai research sa nga nai, lawira hawi deing ai nga nai, lawira hawi tajyh ai nga nai, cha-iu patheu ai nga nai, cha patiu nai kjeaungchie ih hawi nai hawi y naichie ai thui pie ai nga nai napie naichie ne. (M-J Johnstone 2012:4) Penja lam laithai naira ly awm yb nai kawp thai ra, pany thai ra hawi sa chum nai molam y lawi ra hawi my deing nga nai, research sa nga nai, sac ham nga nai, amy ih kadawnsaichie ai tajyh ai nga nai ne ih hunichie ai py atho pei kryp py kryp pie nai ne.

Achie ih prie theung y cha patiu nai sara/saranuchie, research sa nai keungchie, kjeaungtabiechie hawi penja kalup sa naichie ai prie peang lu sa nai keungchie my paka nai, pajeih naichie by y nai my, lawira hawi kadawnsai sa nga nai, amy ih kaniuchie ai lawi naira hawi mipuichie ai thui amtie pie nga nai, prielam leaungsaichie theung y abawi sa nga nai, napie nai leaungsaichie nga baly achie ih prie theung y penja lam lawi thai naira awm nanai thui pajau nai ne (Cheryl Hudson 2016:19).

Chin Prie theung ih Penja Lam Ka-sang (Higher Education) nga thai naira

Chin Prie theung ih Penja Lam Ka-sang (Higher Education) nga thai naira manateng rie awm moh nanai ly Bamar Prie theung y Penja Lam Ka-sang nga thai naira manateng rie awm moh nanai hawi amtawm nai ne. Kadawi y thui ai na baly 1962 saneing amteaung nai Tavai Kamkawm my peang nai kha ih kaso phra amteaung nai Penja Lam ka-kawi ai ly vai ni khrai rie palum pajau y nai kamta ne. 1962 saneing y U Ne Win my lu sa nai neing kha ih kaso, vai NLD achora deung tym parie meingtym tleihrie y Prie Lam molam abawi, katheu, kalop sa nai sara/ saranu chie hawi kjeaung tabie chie ai patiu naisai ly awm jojo rai nai ne. Pajeng naira avum nai sara/saranu chie hawi, kjeaung tabie chie py khrikhri nawi na nai tla bo (Censorship News No. 18, 1992). Ar-nar teaung iy peang nai achora ai thui tamawn nai ly khrikhri pa-rie aneing na-nai katamang sai harie ne nanai dawn pajau nai tla. 2019 saneing kangtha hawi June lo sala y, Alaw nai my thui, katheu naisai chie ai paka nai Upadi hawi amlau y law nanai hawi khumi leaung 250 chang y naichie ai patiu nai, theaung theung y pa-eung nai, hawi kasi kalai nga hai nai napie nai leaungsaichie awm asai rai.

Vai Bamar Prie ih Penja Lam Ka-sang ly lo pa ai hawi nai kamta hawi y nanai ly, University chie ly amy ih University kavui hini tleaung y sathai naira hawi amy ih University kavui athosa ai nai ngo y rai nai deaungkho y ne. (Ei shwe Phyu, 2018: The Myanmar Times). 2015 saneing y pacheang nai Cheng hawi amlau nai Penja Lam Upadi (National Education Law) theung y kjeaung tabiechie ai alaw naira maidenchy pei teu iy py, sara/saranu chie hawi kjeaung tabie nawi keh nai chie my ly huni Upadi ai ngai y nanai hawi, thui tamawn naisai awm mang nai ne. Sara/saranuchie hawi kjeaung tabie kamkawm chie my ngai y nanai thui naisai ly Cheng hawi amlau nai Penja Lam Upadi deaungkho y Penja Lam Ka-sang amtiu naisai hawi kalop amhi amtlau naisai chie ai khen cham nai khala y, salo mang ih kasabawm neih nai nawi keh nai ne (Ei shwe Phyu, 2018: The Myanmar Times). Salo mang ih peang nai leaungsai ly atholen veangveang nai deaungkho y, Universitychie ly patiu pie ai awm nai subjectchie tlangtleaung ai palum palai ai ngo y nai ne. Sara/saranu kangtha ti y baly kalop sa pie ai nai keung kangtha khai ai nai kalopchie py, Universitychie ly amy ih kadawn hawi amlau ai nai so thai y nai ne. Kjeaung tabiechie my ami amtiu ai ngai keh nai subjectchie, Universitychie ai amy ih paleung a pei nai hawi lyn ai ngo y nai ne. Amy amtiu pajau nai subject hawi, lyn ai ngai nai Universitychie ly ateng ho eaung charang theung y awm yb nai kamta py ne. Hunai deaungkho y, vai University Entrance Certificate nga nai hawi my, alaw naira hawi cha amtiu ai nga nai, amy ngai nai subjectchie amtiu nai ra hawi amy ih University chie ai vawi patyp na ly avum y nai tla.

Naibaly university kjeaungtabiechie ly university kampawm theung y lawira hawi mipui leu thui ai nai, angam mang ih tau penja kawp naichie ai kau iy prielam molam leu thui hai nai, kavum sa ai nai ngo y nai tla. University kjeaungtabie kamkawmchie ly university kampawm theung y mipui leu thui ai nai, khumi ka-vum sa ai nai ngai nai khala y thui ai nai leu lu, leaungsai, kau nai chie ih amyn hawi nichie ih satang, mipui ka-vum ra y lyhn ai nai khumi charang napie nai satangchie ai kjeaung-iu teang y tha pie tla nai ne. Kjeaung-iu my lawira pei y baly so thai y nai ne. Huni ly Penja Lam Ministry ih anui y awm nai Ka-sang Penja Department ih 2018 May lo 21 kani patheu nai cha ne. Huni ai khen ai nabaly university kjeaungtabiechie ly amychie ih kjeaung kampawm theung y amychie ngai nai leu lu hawi mipui ka-vum sa ai nai py ngo y nanai pany pajau nai ne. Hini bawibawichie ai khen nai kha y universitychie ly prie peang achora ih pahi patlau nai anui y awm ai tla ih amychie ih lawithai naira pipi by y nanai pany pajau nai ne. Univeristychie ly amy ih kjeaung haiw amlau nai lawithai naira hawi sa thai naira by y nai ryrie ly avo y rai. Salo mang ih amkhawp tleing nai sai di iy university kjeaung ha harie y sa thai naira nawi ih ai naini penja lam lawithai nai ra nga ai nai ne.

Note: Written by Za Peng Liang Translated by Mai Teresa Khin

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s